Het belang van een goede nachtrust
Feitjes over slaap
Nut van slaap
slapen is een essentiële levensbehoefte die in de evolutie nooit is verdwenen. In de slaap worden gedachten, ervaringen en emoties gestructureerd, en de hersenen als het ware “schoongespoeld”. Daarnaast hersteld het lichaam fysiek in de diepe slaap, waarin o.a. geslachtshormonen en groeihormoon extra afgegeven worden. Slechte slaap zorgt voor een veel grotere kans op o.a. hart- en vaatziekten, overgewicht, diabetes type 2, depressie en dementie.
Slaapduur
de benodigde slaapduur verschilt per persoon en omstandigheden (tijd van het jaar, zon en daglicht, stressoren), maar de meeste onderzoeken komen uit op 7,5 tot 8,5 uur per nacht. Er zijn maar weinig mensen die langdurig zonder problemen met minder slaap toekomen.
Slaapdruk
gedurende de dag wordt er een stofje afgegeven (adenosine), wat zorgt voor toenemende “slaapdruk”, de behoefte om te slapen. Dit stofje wordt door cafeïne tijdelijk geblokkeerd waardoor we vermoeidheid minder voelen. Tijdens de nacht (of tijdens een middagdutje) wordt Adenosine weer opgeruimd. Om ‘s nachts te kunnen slapen is voldoende van dit stofje nodig.
Slaapfasen
één slaapcyclus duurt +-90 minuten, waarin we 4 fasen doorlopen: een inslaapfase, lichte slaapfase, diepe slaapfase (met name fysiek herstel) en de REM-slaap ofwel droomslaap (met name mentaal en emotioneel herstel. Aan het einde van elke cyclus komen we kort in een wakkere toestand voordat we aan een nieuwe cyclus beginnen. De meeste mensen krijgen dit niet bewust mee, maar ‘s nachts wakker worden is dus heel normaal!
Slaapmedicatie
medicijnen als temazepam en zolpidem worden “slaaptabletten” genoemd, maar zorgen voor een onnatuurlijke, ondiepe slaap. Daarnaast hebben ze veel bijwerkingen en geven ze snel gewenning. Effectieve behandeling van langdurige slaapproblemen vergt dan ook bijna altijd een aanpak zonder medicijnen.

Slaapproblemen
Ondanks dat 25-40% van de Nederlanders ontevreden is over hun slaap, voldoen ongeveer 10% van de mensen aan de definitie van primaire insomnie, een slaapstoornis zonder onderliggende ziekte.
Definitie primaire insomnie = moeite met inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden:
- Minstens 3 x per week, gedurende minstens 3 maanden
- Met belemmering overdag (moe/slaperigheid, concentratie of stemmingsproblemen)
- Ondanks voldoende gelegenheid en goede omstandigheden
- Niet afdoende verklaard door andere slaapstoornis.
Meest voorkomende overige slaapstoornis:
Slaapapneu (2-3%): hard snurken in combinatie met ademstops/vreemd ademhalen tijdens de slaap.
Test uw eigen risico op slaapapneu op:
https://apneuvereniging.nl/over-apneu/wat-is-slaapapneu/doe-de-test/
Herkent u of uw partner dit? Bespreek dit en laat zo nodig slaaponderzoek doen!
De kern van slaapproblemen
Vrijwel ieder slaapprobleem kan worden teruggevoerd tot 1 of meer van onderstaande domeinen:
- Slaapdruk: de opbouw van de behoefte om te slapen naarmate je langer wakker bent.
- De interne klok (circadiane ritme): hoe goed het dag/nacht ritme staat afgesteld.
- Overmatige alertheid/spanning: een staat waarin je te alert blijft, zodat je hersenen “op het gaspedaal” blijven drukken terwijl je probeert te slapen.
- Slaaparchitectuur: de kwaliteit en structuur van de slaap.
Wat zijn de voorwaarden voor goede slaap?
- Voldoende slaapdruk.
- Juiste timing/goed afgesteld slaapritme.
- Een comfortabel lichaam
- Een kalme geest.
De basis hiervoor: de juiste “slaaphygiëne”. Dit zijn de omstandigheden waarin goede slaap kan plaatsvinden. Een goede nachtrust begint dan ook al overdag!
Basisprincipes voor goede slaap
- Regelmaat: hou zoveel mogelijk dezelfde bedtijden aan en vermijd snoozen.
Hou ook bij later naar bed gaan in het weekend zoveel mogelijk een vaste wektijd aan, op voorwaarde dat de totale slaapduur nog voldoende is.
- Lichaamsbeweging: voldoende beweging overdag zorgt ervoor dat het lichaam moe genoeg is.
- Daglicht: blootstelling aan natuurlijk licht bij zonsopgang en zonsondergang en gedurende de dag reguleert het bioritme.
- Vermijd fel kunstlicht en beperk beeldschermtijd laat op de avond, met name stimulerende schermactiviteit (laptop, mobiele telefoon).
- Zorg voor een afbouw in activiteit; vermijd vanaf 1 uur voor bedtijd stimulerende, emotie opwekkende activiteiten zoals werkmail lezen of social media. Kies liever voor een avondroutine met rustige activiteiten (muziek, boek,TV).
- Optimaliseer de slaapomgeving: niet te warm/koud (15-18 graden), weinig licht & geluid.
- Lichaamstemperatuur: in het begin van de nacht daalt de lichaamstemperatuur. Deze daling kan versterkt worden door middel van een sauna of warm bad/douche. Daarna in een koel bed stappen is voor het lichaam een signaal om in slaap te vallen.
- Vermijd koffie/alcohol te dicht op de nachtrust: indien alcohol gedronken wordt, beperk de hoeveelheid en drink zo vroeg mogelijk op de avond, zodat de alcohol afgebroken wordt voor bedtijd. Alcohol zorgt voor een ontspannen gevoel maar tegelijkertijd voor veel minder diepe slaap. Vermijd afhankelijk van persoonlijke gevoeligheid voor cafeïne ook koffie later op de middag (halfwaardetijd 4-6 uur).
- Vermijd slapen met een volle maag: eet niet of nauwelijks in de laatste 3 uur voor bedtijd.
- Vermijd slaapmedicatie zoveel mogelijk, de meeste slaapmiddelen geven oppervlakkige, kunstmatige slaap en veroorzaken snel gewenning.
- Zorg voor voldoende slaaptijd, met daarin tijd om in slaap te vallen en op te staan (meestal +-30min meer dan slaapduur).
- Powernaps: alleen bij slaapschuld, niet te lang (max 30 minuten) en niet te laat op de dag.
- Voorkom overmatig piekeren/zorgen maken om slaap. Heb je een wekker met klok: zorg dat het display niet in het zicht staat. Vermijd overmatig meten van de slaap middels wearables als dat onrust geeft.
Slaaptherapie
Bij langdurige slaapproblemen ontstaat vaak een “stresscirkel” die slechte slaap in stand houdt:

De belangrijkste valkuilen waardoor deze stresscirkel blijft draaien zijn
- Aannemen van verkeerde slaapgewoonten, bijvoorbeeld: verschuiving van slaapritme, langer in bed blijven liggen, alcohol of slaapmedicatie nemen.
- In de controlestand schieten: “ik moet slapen!”.
Dit leidt ertoe dat de slaap niet welkom is, want slapen = loslaten, niets doen.
Valkuil 1 kan aangepakt worden middels bovenstaande slaaphygiëne adviezen.
Valkuil 2 is echter complexer, omdat dit een psychologische aanpak nodig heeft.
Herkent u valkuil 2 en hebben slaaphygiëne adviezen te weinig effect? Overweeg dan slaaptherapie gebaseerd op acceptance & commitment therapie (ACT-i) of mindfulness. Hierin leert u hoe u de strijd tegen slapeloosheid kunt opgeven waardoor gezonde slaap weer de kans krijgt.
Slaaptherapie wordt doorgaans vergoed vanuit de aanvullende zorgverzekering, vanuit het pakket waaruit ook fysiotherapie vergoed wordt.
Kijk voor meer informatie of een therapeut op: www.slaapoefentherapie.nl
